Bisedimet mes SHBA-së dhe Iranit po përqendrohen te kërkesa amerikane për ndalimin e pasurimit të uraniumit. Në thelb të debatit qëndron pyetja se çfarë është uraniumi, si pasurohet dhe pse niveli 60 për qind e afron Iranin shumë më shpejt me pragun teknik prej 90 për qind, i lidhur me armët bërthamore.
Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Donald Trump, ka deklaruar se marrëveshja e re bërthamore që Uashingtoni po përpiqet të negociojë me Iranin do të jetë “shumë më e mirë” se Plani i Përbashkët Gjithëpërfshirës i Veprimit (JCPOA) i vitit 2015, nga i cili SHBA-ja u tërhoq në vitin 2018 gjatë mandatit të tij të parë. Paralelisht me këtë qëndrim, raportimet e fundit tregojnë se ndërmjetësimi për një raund tjetër bisedimesh në Islamabad mbetet aktiv, ndërsa një nga kërkesat kryesore amerikane vazhdon të jetë ndalimi i plotë i pasurimit të uraniumit nga Irani.
Irani, nga ana e tij, ka këmbëngulur vazhdimisht se programi i tij bërthamor ka karakter civil dhe synon prodhimin e energjisë, si edhe përdorime të tjera jo-ushtarake. Në planin teknik, kjo do të thotë se Teherani e paraqet pasurimin e uraniumit si pjesë të nevojshme të furnizimit për reaktorë dhe infrastrukturë energjetike. Megjithatë, pikërisht aty qëndron edhe mosmarrëveshja kryesore: teknologjia që përdoret për pasurimin në nivele të ulëta mund, nëse vazhdon më tej, ta çojë materialin edhe në nivele shumë më të larta, të lidhura me përdorim ushtarak.
Për ta kuptuar debatin, fillimisht duhet sqaruar se çfarë është uraniumi. Uraniumi është një metal i rëndë, natyrshëm radioaktiv, që përdoret si lëndë djegëse në reaktorët bërthamorë dhe, në rrethana të caktuara, edhe në armë bërthamore. Ai gjendet në natyrë në përqendrime të ulëta, zakonisht në shkëmbinj, tokë dhe madje në sasi të vogla edhe në ujërat detare. Pjesa më e madhe e prodhimit botëror të uraniumit përqendrohet në disa vende kryesore, përfshirë Kazakistanin, Kanadanë, Namibinë, Australinë dhe Uzbekistanin, ndërsa rezerva ka edhe në vende të tjera. Ky metal nxirret ose me miniera klasike, ose përmes proceseve kimike që e shpërbëjnë atë nga formacionet shkëmbore ku ndodhet.
Para se të përdoret si karburant bërthamor, uraniumi kalon në disa forma të ndryshme përpunimi. Fillimisht xeherori i nxjerrë përpunohet në një pluhur të njohur si “yellowcake”. Më tej ai shndërrohet në uranium tetrafluorid dhe më pas në uranium heksafluorid, një përbërje vendimtare për fazën e pasurimit. Kjo ka rëndësi sepse uraniumi duhet të kalojë në formë gazi që të futet në centrifuga, makinat që bëjnë ndarjen e izotopeve. Vetëm pas kësaj faze materiali mund të përgatitet për prodhim karburanti për reaktorë ose, nëse pasurohet shumë më tej, për përdorime të tjera shumë më të ndjeshme.
Thelbi i procesit lidhet me izotopet e uraniumit. Në natyrë, uraniumi përbëhet kryesisht nga U-238, i cili përbën rreth 99.3 për qind të totalit, ndërsa U-235 përbën afërsisht 0.7 për qind. Pikërisht U-235 është izotopi më i vlefshëm për reaksionin zinxhir që nevojitet në reaktorë dhe në armë bërthamore. Prandaj, “pasurimi” nënkupton rritjen e përqindjes së U-235 në raport me U-238.
Ky proces kryhet përmes centrifugave. Uraniumi në formë gazi, konkretisht uranium heksafluoridi, futet në cilindra që rrotullohen me shpejtësi shumë të lartë. Për shkak të forcës centrifugale, izotopi më i rëndë U-238 shtyhet më shumë drejt mureve të jashtme, ndërsa U-235 përqendrohet më afër qendrës. Ndryshimi është shumë i vogël në çdo kalim, prandaj nevojiten shumë centrifuga të lidhura në seri, në të ashtuquajturat kaskada, që përqindja e U-235 të rritet gradualisht deri në nivelin e kërkuar.
Kjo është arsyeja pse niveli i pasurimit ka rëndësi të madhe politike dhe teknike. Për shumicën e centraleve bërthamore që prodhojnë energji elektrike mjafton uraniumi i pasuruar në rreth 3 deri në 5 për qind. Agjencia Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (IAEA) e konsideron uranium me pasurim të ulët çdo material nën 20 për qind. Mbi këtë kufi, materiali hyn në kategorinë e uraniumit me pasurim të lartë. Për armët bërthamore, zakonisht përmendet pragu rreth 90 për qind, që njihet si niveli i nevojshëm për material të klasit ushtarak.
Në praktikë, ekzistojnë disa nivele ndërmjetëse. Uraniumi 3 deri në 5 për qind përdoret gjerësisht në centralet komerciale. Nivelet 5 deri në 19.9 për qind shfaqen në disa reaktorë më të avancuar dhe në sisteme të veçanta kërkimore. Nivelet 20 deri në 85 për qind lidhen zakonisht me përdorime kërkimore ose prodhim izotopesh mjekësore. Mbi 90 për qind, materiali hyn në zonën që lidhet drejtpërdrejt me potencialin për armë bërthamore. Për këtë arsye, debati diplomatik nuk përqendrohet vetëm te ekzistenca e centrifugave, por sidomos te pyetja se deri ku lejohet të vazhdojë pasurimi.