Për vendet që varen nga mbrojtja e SHBA-së, kjo duhet të shërbejë si një sinjal zgjimi
Lufta në Ukrainë rrëzoi një supozim themelor mbi dominimin e fuqive të mëdha: se madhësia dhe forca ushtarake mjaftojnë për të imponuar vullnetin. Ukraina tregoi të kundërtën. Me strategjinë e duhur, gjeografinë dhe vendosmërinë, një shtet më i dobët mund të mbijetojë dhe të pengojë, madje në disa aspekte edhe të mposhtë, një kundërshtar shumë më të madh dhe më të fortë.
Shtetet e Bashkuara përballen tani me një paralelizëm të pakëndshëm. Lufta me Iranin po nxjerr në pah kufij të ngjashëm të fuqisë amerikane.
Për dekada, strategjia e madhe e SHBA-së është mbështetur në bindjen se kapacitetet e saj të pakrahasueshme ushtarake i mundësojnë të ruajë stabilitetin global dhe të ndikojë në zhvillimet në rajone të tëra.
Pas dështimeve në Irak dhe Afganistan, si dhe situatës në Iran, shumë amerikanë kanë arritur në një përfundim të qartë: kostoja e kësaj epërsie nuk është më e përballueshme dhe nuk u shërben më interesave të tyre.
Një strategji që varet nga dominimi ushtarak kudo dhe në çdo kohë nënkupton, në mënyrë të pashmangshme, përfshirje në luftë diku, gjatë gjithë kohës. Luftërat e pafundme të Amerikës nuk janë rastësi; ato janë produkt i kësaj qasjeje. Dhe nëse ka një pikë të rrallë dakordësie në një vend gjithnjë e më të ndarë, ajo është kjo: amerikanët janë të lodhur nga lufta.
Megjithatë, pavarësisht lodhjes së publikut, presionit ekonomik në rritje dhe politikanëve që premtojnë t’i japin fund luftërave të pafundme, inercia dhe interesat e fuqishme ekonomike të lidhura me luftën, e kanë mbajtur kryesisht të pandryshuar këtë qasje.
Pyetja që shtrohet tani është nëse dështimi i Trump në Iran do ta thyejë më në fund këtë model. Shenjat e para sugjerojnë se pasojat mund të tejkalojnë edhe ato të luftës së zgjedhur nga George W. Bush në Irak.
SHBA në fakt fitoi luftën në Irak brenda më pak se tre javësh. Epërsia e saj ushtarake nuk u vu kurrë në dyshim. Por ajo humbi paqen, duke dështuar të stabilizojë vendin pasi nisi kryengritja.
Në Iran, megjithatë, SHBA nuk ka fituar as fazën ushtarake të konfliktit, edhe pse përballet me një forcë konvencionale shumë më të dobët.
Irani ka shfrytëzuar gjeografinë dhe taktikat asimetrike për të zbutur fuqinë amerikane dhe për të shkaktuar një goditje strategjike. Edhe më domethënëse, pretendimet fillestare se sulmet ajrore amerikane kishin dobësuar ndjeshëm kapacitetet iraniane të dronëve dhe raketave tani duken të ekzagjeruara.
Mësimi është i qartë: kontrolli i qiellit nuk garanton kontrollin e rezultateve dhe, pa vullnetin për të vendosur trupa tokësore, dhe pa aftësinë për ta kthyer fuqinë ajrore në rezultate vendimtare, hegjemonia ushtarake amerikane fillon të duket gjithnjë e më e zbrazët.
Ndërkohë, siç kanë theksuar disa ekspertë, edhe pse lufta në Irak dështoi në fund, ajo arriti objektivin e saj të menjëhershëm: rrëzimin e regjimit të Saddam Husseinit. Në Iran duket se ka ndodhur e kundërta. Në vend që të dobësojë regjimin, lufta ka gjasa ta ketë forcuar atë dhe të ketë konsoliduar kontrollin e linjës së ashpër, në një kohë kur ai dukej i dobësuar nga protestat e brendshme.
Stephen Walt, profesor në Harvard, vëren se, megjithëse lufta në Irak destabilizoi rajonin, pasojat globale të saj ishin relativisht të kufizuara. Ajo nuk shkaktoi krizë të naftës, mungesa të mëdha ushqimore apo ndërprerje të zinxhirëve të furnizimit. Irani, në të kundërt, ka tronditur tashmë tregjet e energjisë, duke çuar çmimet e naftës dhe gazit në nivele rekord dhe duke shkaktuar emergjenca energjetike në disa vende.
Ai gjithashtu mund të ketë riformësuar thelbësisht peizazhin gjeopolitik të Gjirit Persik për vitet në vijim.
Epërsia ushtarake e SHBA-së ka qenë gjithmonë një zgjedhje, jo një domosdoshmëri. Lufta me Iranin sugjeron se ajo mund të mos jetë më as një opsion i zbatueshëm. Një strategji e ndërtuar mbi dominimin e përshkallëzimit dështon kur vetë përshkallëzimi bëhet shumë i rrezikshëm për t’u përdorur. Një strategji që mbështetet në fitore vendimtare dështon kur kundërshtarët arrijnë vazhdimisht të imponojnë ngërçe.
Ajo që po shfaqet është një rend global i një natyre tjetër: jo i përcaktuar nga dominimi, por nga mohimi i ndërsjellë. Në këtë botë, fuqitë e mëdha nuk mund të imponojnë thjesht vullnetin e tyre, dhe shtetet më të vogla mund t’u rezistojnë atyre me kosto të përballueshme. Rezultati nuk është kaos, por kufizim.
Rezultati më i mundshëm i përplasjes aktuale SHBA–Iran nuk është as një marrëveshje dhe as një rikthim në luftë aktive, por një ekuilibër i zgjatur dhe i pasigurt. Edhe kjo është një shenjë e kohës.
Shtëpia e Bardhë e Trump mund të tërhiqet nga negociatat, por nuk ka gjasa të hyjë sërish në një luftë të plotë. Jo sepse SHBA-së i mungon kapaciteti, por sepse i mungon liria strategjike për ta përdorur atë.
Për vendet që varen kryesisht nga mbrojtja amerikane, kjo duhet të shërbejë si një sinjal zgjimi.
Kjo nuk do të thotë se aleancat do të shemben, por do të ndryshojnë. Vendet do të kërkojnë të balancojnë rreziqet, të diversifikojnë marrëdhëniet e sigurisë dhe t’i kushtojnë më shumë rëndësi balancave rajonale të fuqisë, në vend që të mbështeten te një garant i vetëm.
Në këtë kuptim, Irani nuk përfaqëson një thyerje, por përshpejtimin e një prirjeje që tashmë ishte në zhvillim.
Iraku dhe Afganistani zbuluan kufijtë e okupimit perëndimor dhe të ndryshimit të regjimeve. Ukraina tregoi dobësinë e forcave të mëdha konvencionale. Irani tani po nxjerr në pah kufijtë e vetë detyrimit ushtarak.
Siç argumenton Monica Toft, edhe fuqitë më të vogla nuk kanë nevojë për një rrugë jetike detare si Ngushtica e Hormuzit për të kufizuar një superfuqi në mënyrën që ka bërë Irani. Mjafton përdorimi i terrenit dhe gjeografisë, si në Ukrainë. Me pak fjalë: strategjia e Iranit mund të përsëritet edhe gjetkë.
Këto konflikte, të marra së bashku, tregojnë drejt një bote më multipolare, jo sepse janë shfaqur fuqi të reja të mëdha, por sepse ato ekzistuese nuk mund të dominojnë më si më parë.
Rreziku për SHBA-në nuk është humbja e relevancës. Rreziku është që ajo të vazhdojë të ndjekë një strategji të projektuar për një botë që nuk ekziston më. E njëjta gjë vlen edhe për vendet, si Mbretëria e Bashkuar, që janë mbështetur kryesisht në dominimin ushtarak amerikan. Hegjemonia amerikane premtoi kontroll, por lufta me Iranin zbuloi kufijtë e saj.
Në hendekun midis premtimit dhe realitetit qëndron fundi i mundshëm i një epoke. Fituesit do të jenë ata që përshtaten.