Turqi – Në juglindje të Turqi, një nga zbulimet më të rëndësishme arkeologjike të dekadave të fundit po riformëson mënyrën se si kuptohet lindja e qytetërimit njerëzor.
Bëhet fjalë për Göbekli Tepe, një kompleks monumental që daton rreth 11,500 vite më parë dhe konsiderohet nga studiuesit si një ndër strukturat më të hershme të ndërtuara nga njeriu.
I zbuluar në vitin 1994 nga arkeologu gjerman Klaus Schmidt, ky sit ka sfiduar bindjet tradicionale mbi shoqëritë e hershme njerëzore. Gjetjet tregojnë se komunitetet e kohës kishin një nivel organizimi dhe bashkëpunimi shumë më të avancuar sesa mendohej më parë.
Në këtë zonë janë zbuluar kolona gjigante guri në formë T-je, që arrijnë deri në 6 metra lartësi dhe peshojnë mbi 15 ton. Këto struktura janë të vendosura në forma rrethore dhe të zbukuruara me reliefe të detajuara kafshësh dhe simbole enigmatike, duke dëshmuar për një kulturë të zhvilluar artistike dhe shpirtërore.
Sipas studiuesve, Göbekli Tepe konsiderohet kompleksi fetar më i vjetër i njohur në botë. Rëndësia e tij qëndron në faktin se është ndërtuar mijëra vite përpara zhvillimit të bujqësisë dhe vendbanimeve të përhershme.
Ky zbulim vë në pikëpyetje teorinë klasike se bujqësia i parapriu organizimit shoqëror dhe fetar. Përkundrazi, studiuesit sugjerojnë se nevoja për besim dhe ritual mund të ketë qenë shtysa kryesore që çoi në krijimin e komuniteteve dhe më pas në zhvillimin e bujqësisë.
Vendndodhja e tij në Gjysmëhëna Pjellore, një rajon i njohur për origjinën e bujqësisë së hershme, përforcon këtë hipotezë. Megjithatë, mbetet ende mister fakti se përse kompleksi u mbulua qëllimisht me dhe rreth vitit 8000 p.e.s. dhe u braktis pa një arsye të qartë.
Sot, UNESCO e ka përfshirë Göbekli Tepe në listën e Trashëgimisë Botërore, duke e cilësuar si një nga sitet më të rëndësishme arkeologjike në botë. Gërmimet vijojnë, ndërsa çdo zbulim i ri hap perspektiva të reja mbi fillimet e historisë njerëzore.