Konflikti në Gjirin Persik ka shkaktuar humbje të mëdha, por edhe përfitime për eksportuesit e energjisë
Muaji i parë i agresionit ndaj Iranit ka lënë pasoja të rënda, para së gjithash për ekonomitë e vendeve të Gjirit. Prodhimi i naftës dhe gazit është reduktuar, ashtu si edhe turizmi, aviacioni, logjistika, prodhimi dhe shërbimet financiare. Infrastruktura dhe shumë kapacitete prodhuese janë shkatërruar dhe nuk mund të rikuperohen lehtësisht.
Humbjet financiare ditore gjatë muajit mars vlerësohen në rreth 700 milionë dollarë vetëm nga nafta. Në planin afatgjatë është dëmtuar besimi i investitorëve dhe i fuqisë punëtore të huaj, shkruan Ivan Nikolić në analizën e tij “disa aspekte ekonomike të muajit të parë të agresionit ndaj Iranit”, botuar në revistën MAT.
Ai thekson se, si në çdo luftë, ndërsa disa humbasin, të tjerë përfitojnë, pasi konflikti krijon efekte pozitive për ekonomi të caktuara. Sipas vlerësimeve, vetëm rritja e çmimeve të energjisë i ka sjellë Rusisë përfitime prej rreth 700 milionë dollarësh në ditë.
Përfitues janë edhe Shtetet e Bashkuara dhe vende të tjera eksportuese të naftës që nuk janë të përfshira në zonën e konfliktit, si Kanadaja dhe Australia, por edhe vende më të vogla si Azerbajxhani dhe Kazakistani, pasi blerësit kryesorë të energjisë së tyre janë vendet evropiane.
Ngushtica e Hormuzit përbën boshtin kryesor të kësaj historie ekonomike. Mbyllja e saj është shkaku i drejtpërdrejtë i çrregullimeve të çmimeve për shumë produkte. Fillimisht vëmendja u përqendrua te energjia, për shkak të rolit të njohur të vendeve të Gjirit, por ndikimi negativ i luftës në ekonominë globale është shumë më i gjerë.
“Ngushtica e Hormuzit nuk është vetëm një ‘tapë’ për naftën, ajo është një pengesë për shumë industri që nuk kanë lidhje të drejtpërdrejtë me energjinë, por varen nga qarkullimi fizik i mallrave nga Gjiri. Prandaj, kalimi i sigurt përmes kësaj ngushtice është kusht thelbësor për qëndrueshmërinë e marrëveshjes për ndërprerjen e luftimeve, e cila hyri në fuqi më 8 prill”, thekson Nikoliç.
Sipas disa vlerësimeve, një rritje prej 10% e çmimit të naftës ul prodhimin e brendshëm global me pak më shumë se 0,1% dhe rrit inflacionin global me 0,2 pikë përqindjeje. Ndikimi është asimetrik: më së shumti goditet Evropa, e ndjekur nga Azia Jugore dhe Juglindore.
Përshkallëzimi i mëtejshëm i konfliktit dhe dëmtimi i infrastrukturës në vendet e Gjirit ka sjellë pasoja edhe për produkte dytësore, të cilat, megjithëse kanë peshë të vogël në PBB-në globale, janë thelbësore për funksionimin e saj.
Ngushtica e Hormuzit nuk është vetëm një portë energjetike, por edhe industriale dhe bujqësore për Lindjen e Mesme. Bllokimi i saj, tashmë në muajin e dytë, pritet të shkaktojë reagime zinxhir në çmimet e ushqimeve, metaleve dhe pajisjeve të teknologjisë së lartë.
Rajoni i Gjirit kontribuon me rreth 8–10% në prodhimin global të aluminit primar. Një nga problemet kryesore është ndalimi i uzinës Qatalum në Katar, me kapacitet vjetor prej rreth 630 mijë tonësh. Rikthimi në prodhim të plotë pritet të kërkojë të paktën gjashtë muaj. Evropa importon rreth 30% të aluminit nga Gjiri, ndërsa SHBA mbi 20%, në një treg që ishte tashmë në deficit.
Lufta ka shkaktuar gjithashtu mungesë globale të plehrave kimike. Rajoni përbën 16–35% të eksporteve botërore të uresë dhe rreth 30% të amoniakut. Për prodhimin e plehrave fosfatike nevojitet squfuri, ku Gjiri përfaqëson rreth 45% të tregtisë globale.
Për më tepër, Katari është prodhuesi i dytë më i madh në botë i heliumit, duke mbajtur pothuajse katër të pestat e tregut global. Heli është thelbësor për prodhimin e çipave dhe kabllove optike, ndaj mungesa e tij ndikon drejtpërdrejt në industrinë teknologjike.
Konflikti rrezikon edhe një tjetër rrugë të rëndësishme detare – ngushticën Bab al-Mandeb, që lidh Detin e Kuq me Gjirin e Adenit dhe është kyçe për tregtinë midis Azisë dhe Evropës përmes Kanalit të Suezit.
Mbyllja e Kanalit të Suezit do të shkaktonte çrregullime të mëdha tregtare, duke zgjatur rrugët detare rreth Afrikës dhe duke rritur kostot. Megjithatë, ndikimi i drejtpërdrejtë në energjinë globale do të ishte më i vogël se ai i Hormuzit.
Njëkohësisht, bllokimi i të dy ngushticave do ta çonte Evropën drejt një krize të rëndë ekonomike. Rritja e kostove të transportit dhe vonesat do të shtonin çmimet e importeve dhe do të shkaktonin mungesa, duke detyruar riorganizimin e zinxhirëve të furnizimit dhe rritjen e përhershme të kostove të tregtisë globale.
Lufta ka nxitur tashmë presione inflacioniste. Në mars, eurozona regjistroi nivelin më të lartë të inflacionit që nga janari 2025. Në Gjermani inflacioni arriti në 2,8%, në Francë 1,9% dhe në Spanjë 3,3%. Në SHBA pritet gjithashtu rritje e inflacionit për shkak të krizës energjetike.
Bankat qendrore deri tani nuk kanë reaguar fuqishëm ndaj goditjes fillestare, e cila është zbutur përmes përdorimit të rezervave strategjike të naftës dhe gazit dhe masave fiskale.
Sa i përket Bashkimit Evropian, kostoja e luftës është rritur shpejt. Presidentja e Komisionit Evropian deklaroi se 10 ditët e para kushtuan 3 miliardë euro, ndërsa deri më 29 mars 2026 kjo shifër kishte arritur në 6 miliardë euro vetëm nga rritja e çmimeve të importeve të energjisë.Pamfleti/