Raketa me emrin “Yildirimhan”, që në turqisht do të thotë “rrufe”, u prezantua në panairin e industrisë së mbrojtjes SAHA 2026 në Qendrën Ekspozuese të Stambollit
Turqia prezantoi për herë të parë një prototip të një rakete balistike ndërkontinentale (ICBM), duke synuar forcimin e autonomisë së saj ushtarake dhe rritjen e rolit të saj në Lindjen e Mesme, por edhe brenda NATO-s. Raketa, e quajtur “Yildirimhan”, që në turqisht do të thotë “rrufe”, u prezantua në panairin e industrisë së mbrojtjes SAHA 2026 në Qendrën Ekspozuese të Stambollit.
Sistemi është zhvilluar nga qendra kërkimore dhe zhvillimore e Ministrisë turke të Mbrojtjes dhe konsiderohet një nga projektet më ambicioze ushtarake të Ankarasë deri më sot. Megjithatë, prezantimi madhështor i një rakete balistike ndërkontinentale nga Turqia u kthye në polemikë, pasi një video promocionale e krijuar me inteligjencë artificiale tregonte armën duke goditur objektiva që dukeshin si në Shtetet e Bashkuara, aleate e Turqisë në NATO.
Raketa Yildirimhan u prezantua këtë javë në një ekspozitë ushtarake në Stamboll si një sistem me aftësi për të përshkuar 6.000 kilometra, duke transportuar një kokë luftarake prej 3.000 kilogramësh me shpejtësi deri në 25 herë më të madhe se ajo e zërit, çka do ta vendoste Turqinë mes pak vendeve që mund të zhvillojnë armë të tilla.
Megjithatë, sipas Financial Times, shumë shpejt u ngritën pikëpyetje mbi aftësitë reale të sistemit, pasi videoja e krijuar me AI tregonte Yildirimhan duke goditur instalime bërthamore dhe objektiva të tjera që dukeshin se ndodheshin në SHBA.
Kontinenti amerikan ndodhet shumë përtej rrezes zyrtare të deklaruar të raketës, ndërsa zyrtarë turq pranuan më vonë se ende nuk është ndërtuar një prototip funksional për testime të plota.
Turqia prej kohësh përpiqet të projektojë fuqinë e saj ushtarake përpara samitit të rëndësishëm të NATO-s që do të mbahet në Ankara këtë korrik. Në të njëjtën kohë, lufta SHBA-Izrael kundër Iranit ka shtuar ambicien e Ankarasë për të rritur kapacitetin e saj parandalues në një rajon të përfshirë nga konfliktet.
“Synojmë ta përdorim ekskluzivisht për qëllime parandaluese”, deklaroi ministri turk i Mbrojtjes, Yasar Guler, gjatë prezantimit të raketës të marten, duke shtuar “megjithatë, nëse lind nevoja, askush të mos dyshojë se do ta përdorim pa hezitim dhe në mënyrën më efektive”.
Nuk pati asnjë shenjë që Guler të ishte në dijeni se videoja e prezantimit dukej se përfshinte objektiva në Amerikën e Veriut. Pavarësisht reklamimit të madh, zyrtarë të mbrojtjes, përfaqësues të industrisë dhe analistë ushtarakë nisën të vinin në dyshim aftësitë reale të raketës 18 metra të gjatë.
“Është një ekzagjerim. Industria turke e mbrojtjes ka shumë kapacitete dhe po zhvillohet me shpejtësi, por ende nuk ndodhet në atë nivel”, deklaroi një zyrtar perëndimor i mbrojtjes.
“Duket shumë ambicioze dhe e dyshimtë”, shtoi eksperti i raketave Fabian Hoffmann nga Universiteti i Oslos.
Pak ditë pas prezantimit, Ministria turke e Mbrojtjes sqaroi se sistemi ndodhet ende në fazë testimi.
“Testet laboratorike të sistemit raketor Yildirimhan, i cili ka aftësi të transportojë një kokë luftarake prej 3 tonësh, janë përfunduar me sukses dhe testet në terren vazhdojnë”, deklaroi ministria të enjten.
Industria turke e mbrojtjes, që po zhvillohet me ritme të shpejta, e ka bërë vendin eksportuesin e 11-të më të madh të armëve në botë dhe një partner kyç në përpjekjet e Evropës për riarmatim. Ndërsa Evropa përballet me vështirësi për furnizimin e Ukrainës dhe zëvendësimin e rezervave të konsumuar ushtarake, automjetet e blinduara turke, anijet luftarake, dronët dhe municionet po prodhohen masivisht.
Aleatë kryesorë të NATO-s, si Mbretëria e Bashkuar dhe Gjermania, e kanë cilësuar kapacitetin industrial të Turqisë si jetik për mbrojtjen e Evropës.
Baykar, kompania e drejtuar nga Selçuk Bayraktar, dhëndri i presidentit Recep Tayyip Erdogan, konsiderohet një nga kompanitë lider në botë për prodhimin e dronëve me inteligjencë artificiale dhe bashkëpunon me kompaninë italiane Leonardo. Ndërkohë, Spanja bleu vitin e kaluar 30 avionë Hürjet nga Turkish Aerospace, në bashkëpunim me Airbus, për trajnim pilotësh luftarakë.
Turqia i ka dhënë gjithashtu prioritet zhvillimit të një game të gjerë raketash balistike dhe cruise “për parandalim dhe, nëse kjo dështon, për luftë”, shkruajnë analistët Sitki Egeli dhe Arda Mevlutoglu në një studim të Institutit Ndërkombëtar për Studime Strategjike në Londër.
Megjithatë, sipas analistëve, aftësitë e pretenduara të Yildirimhan duket se tejkalojnë ndjeshëm kapacitetet aktuale të Turqisë.
Raketa me rrezen më të gjatë që zotëron aktualisht Turqia është Tayfun, e prodhuar nga kompania shtetërore Roketsan, sipas analistit Murat Gürgen. Në testime, ajo ka arritur rreth 600 kilometra, vetëm një e dhjeta e rrezes së deklaruar prej 6.000 kilometrash të Yildirimhan.
Çfarë dihet për Yildirimhan
Sipas të dhënave të prezantuara, Yildirimhan ka një rreze veprimi prej 6.000 kilometrash, çka e klasifikon si raketë balistike ndërkontinentale. Federata e Shkencëtarëve Amerikanë konsideron ICBM çdo raketë balistike me rreze mbi 5.500 kilometra.
Kjo do të thotë se, nëse lëshohet nga territori turk, raketa mund të godasë objektiva në pjesën më të madhe të Evropës, Azisë dhe Afrikës.
Agjencia turke Anadolu raportoi se raketa mund të arrijë shpejtësi Mach 25, pra 25 herë më të madhe se shpejtësia e zërit. Ajo ka katër motorë shtytës dhe përdor tetraksid azoti të lëngshëm si karburant. Koka luftarake mund të mbajë ngarkesë deri në 3.000 kilogramë.
Megjithatë, Turqia ende nuk ka nisur prodhimin masiv të raketës.
Mesazhi i Ankarasë
Duke folur në panair, ministri turk i Mbrojtjes Yasar Guler deklaroi se vendi nuk u ofron më aleatëve vetëm sisteme armësh, por edhe teknologji dhe një “ekonomi të qëndrueshme sigurie”.
Analistët vlerësojnë se rëndësia reale e programit nuk qëndron vetëm te vetë raketa, por kryesisht te aftësia e Turqisë për ta zhvilluar atë.
Ozgur Unluhisarcikli, drejtor i German Marshall Fund në SHBA, deklaroi për Al Jazeera se Turqia nuk përballet aktualisht me një kërcënim të drejtpërdrejtë që do të kërkonte raketa ndërkontinentale parandaluese, por aftësia teknologjike për prodhimin e një sistemi të tillë përbën në vetvete një arritje strategjike.
Lidhja me programin hapësinor
Analisti i sigurisë Burak Yildirim theksoi se programi lidhet në mënyrë indirekte edhe me ambiciet hapësinore të Turqisë.
Sipas tij, fizika që kërkohet për vendosjen e satelitëve në orbitë është në masë të madhe e ngjashme me atë të raketave balistike ndërkontinentale.
Programi turk Delta-V, me karakter civil dhe tregtar, synon lëshimin e satelitëve turq me raketa vendase. Sipas analistit, zhvillimi i teknologjisë ICBM është pothuajse një evolucion natyror i një programi serioz hapësinor.
Megjithatë, ai theksoi se ajo që u prezantua në panair ishte në thelb një maket prototipi dhe jo një sistem operacional. Nuk ka pasur testime të njohura lëshimi, ndërsa shumë elemente teknike mbeten të panjohura.
Madje, edhe baza e mundshme e ardhshme e testimeve në Somali ende nuk është ndërtuar.
“Bëhet më shumë fjalë për një ambicie të deklaruar sesa për një kapacitet operacional”, deklaroi ai.
Dimensioni gjeopolitik
Prezantimi i raketës së re u zhvillua në një periudhë tensioni të lartë në Lindjen e Mesme. Pavarësisht armëpushimit të brishtë pas luftës SHBA-Izrael me Iranin, tensionet në rajon mbeten të larta.
Ankaraja kishte deklaruar në mars se sistemet ajrore të NATO-s kishin interceptuar raketa balistike që drejtoheshin drejt Turqisë. Teherani mohoi çdo përfshirje dhe la të kuptohej se mund të bëhej fjalë për një provokim izraelit.
Ndërkohë, marrëdhëniet Turqi-Izrael ndodhen në nivelin më të ulët historik. Ish-kryeministri izraelit Naftali Bennett deklaroi në shkurt se Turqia përbën një “kërcënim të ri” për Izraelin, duke pretenduar se Ankaraja po bëhet pjesë e një boshti rajonal të ngjashëm me atë të Iranit.
Nga ana tjetër, udhëheqja turke ka ashpërsuar ndjeshëm kritikat ndaj Izraelit për luftën në Gaza dhe trajtimin e palestinezëve.
Presidenti Recep Tayyip Erdogan e ka akuzuar Izraelin se po vazhdon një “gjenocid të përgjakshëm” kundër civilëve.
Autonomia strategjike dhe parandalimi
Analisti Ali Bakir vlerësoi se programi Yildirimhan përbën një moment të rëndësishëm për industrinë turke të mbrojtjes dhe forcon pozicionin e vendit si fuqi rajonale.
Sipas tij, Ankaraja synon prej kohësh të ulë varësinë nga sistemet e huaja të armëve, të forcojë prodhimin vendas dhe të fitojë më shumë autonomi strategjike.
Ai shtoi se zhvillimi i raketës nuk është thjesht reagim ndaj zhvillimeve të fundit, por pjesë e një plani afatgjatë të qeverisë Erdogan.
Burak Yildirim deklaroi se Turqia i konsideron tashmë të pamjaftueshme garancitë abstrakte të sigurisë së aleancave dhe synon “parandalim të fortë dhe sovran”.
“Turqia është e rrethuar nga paqëndrueshmëri, nga Siria dhe Mesdheu Lindor deri te Iraku dhe kriza me Iranin, dhe dëshiron të ketë mjete parandaluese që varen ekskluzivisht prej saj”, tha ai.
Sa e rëndësishme është fuqia ushtarake e Turqisë?
Turqia ka ushtrinë e dytë më të madhe të përhershme në NATO dhe vitet e fundit është shndërruar në një eksportues të rëndësishëm armësh.
Përpjekja për vetë-mjaftueshmëri ushtarake nisi dekada më parë. Që në vitin 1985, Ankaraja krijoi Agjencinë për Zhvillimin dhe Mbështetjen e Industrisë së Mbrojtjes (SaGeB), me synim forcimin e prodhimit vendas ushtarak.
Për disa vite, SaGeB u fokusua kryesisht te bashkëpunimi ndërkombëtar për kërkim dhe zhvillim. Megjithatë, ndërsa Turqia nisi të përballej me kufizime në blerjen dhe përdorimin e sistemeve ushtarake, ajo iu drejtua gradualisht prodhimit vendas.
Në dekadën e viteve 2010, fokusi kaloi te projektimi i brendshëm dhe zhvillimi i teknologjive vendase, gjë që çoi në një rritje të ndjeshme të prodhimit ushtarak turk.
Analisti Burak Yildirim deklaroi se me njoftimin e raketës Yildirimhan, Ankaraja po përpiqet të tregojë se ndikimi i saj ushtarak shkon shumë përtej rajonit fqinj.
“Duke e lidhur veten me sisteme të kategorisë ICBM, Turqia tregon se e konsideron veten një lojtar global, të aftë për të krijuar partneritete dhe për të ushtruar ndikim shumë përtej zonës tradicionale gjeostrategjike”, tha ai.
Sipas tij, mesazhi nuk ka të bëjë aq me vetë raketën sot, sesa me llojin e fuqisë që Turqia beson se po shndërrohet.
Ai shtoi gjithashtu se zhvillimi më i gjerë i industrisë turke të mbrojtjes mbështetet në një logjikë strategjike që ekzistonte shumë përpara krizave aktuale rajonale.
“Për dekada, Ankaraja varej në masë të madhe nga furnitorët e huaj, kryesisht Shtetet e Bashkuara dhe Evropa Perëndimore, për sistemet e saj më kritike ushtarake. Përpjekja aktuale për kapacitete vendase është në thelb një projekt i sovranitetit kombëtar”, shtoi ai.
Nga ana e tij, Ozgur Unluhisarcikli nga German Marshall Fund theksoi se Turqia po zbaton në praktikë atë që të gjitha vendet e NATO-s ranë dakord në Samitin e Hagës: rritjen e shpenzimeve të mbrojtjes në 5% të PBB-së. Ai nënvizoi gjithashtu se Turqia mbetet një aleate kyçe për krahun juglindor të NATO-s dhe luan rol vendimtar në sigurinë e lidhjes Deti i Zi–Mesdheu përmes ngushticave turke. “Një Turqi më e fortë do të thotë edhe një NATO më e fortë”, përfundoi ai.